สิ่งที่เราควบคุมได้กับสิ่งที่ควบคุมไม่ได้ เมื่อมองผ่านสายตานักปราชญ์ตะวันออกและตะวันตก

เปิดใจคุยกันเรื่อง 'การควบคุม'

วันนี้ผมอยากชวนพวกเรามานั่งคุยกันเรื่องใกล้ตัวมากๆ ที่ส่งผลต่อความสุขและความสงบในชีวิตของเราทุกคน นั่นคือเรื่องของ 'สิ่งที่เราควบคุมได้' และ 'สิ่งที่เราควบคุมไม่ได้' ฟังดูเหมือนเป็นเรื่องพื้นฐานใช่ไหมครับ แต่เอาเข้าจริงแล้ว การเข้าใจและแยกแยะสองสิ่งนี้ออกจากกันได้อย่างถ่องแท้ กลับเป็นกุญแจสำคัญที่นักปราชญ์ทั้งฝั่งตะวันออกและตะวันตกต่างก็เน้นย้ำมานานนับพันปี

ในชีวิตประจำวันของเรา ไม่ว่าจะเป็นเรื่องงาน เรื่องครอบครัว หรือแม้แต่เรื่องสุขภาพ เรามักจะเผชิญหน้ากับสถานการณ์ต่างๆ มากมาย บางครั้งก็ราบรื่น บางครั้งก็มีอุปสรรคเข้ามาให้เราต้องครุ่นคิดและจัดการ ผมเองในวัย 68 ปีที่ผ่านร้อนผ่านหนาวมาพอสมควร โดยเฉพาะช่วงวิกฤตเศรษฐกิจปี 2540 ที่หลายคนคงยังจำกันได้ดี ก็ทำให้ผมยิ่งตระหนักว่า มีหลายสิ่งในชีวิตที่เราพยายามควบคุมอย่างเต็มที่ แต่ผลลัพธ์กลับไม่ได้เป็นไปตามที่เราคาดหวังเสมอไป

มุมมองจากฝั่งตะวันตก: โฟกัสสิ่งที่อยู่ในอำนาจของเรา

ลองมาดูที่ฝั่งตะวันตกกันก่อนนะครับ ปรัชญากรีกโบราณโดยเฉพาะกลุ่มสโตอิก (Stoicism) มีแนวคิดที่เน้นย้ำอย่างมากว่า ความสุขและความสงบภายในของเรานั้นขึ้นอยู่กับการที่เราสามารถแยกแยะได้ว่าอะไรคือสิ่งที่อยู่ภายใต้การควบคุมของเรา และอะไรคือสิ่งที่เราควบคุมไม่ได้

• สิ่งที่เราควบคุมได้: คือทัศนคติของเรา, การตัดสินใจของเรา, ความพยายามของเรา, และการตอบสนองของเราต่อเหตุการณ์ต่างๆ
• สิ่งที่เราควบคุมไม่ได้: คือสภาพอากาศ, คำพูดของคนอื่น, การจราจรที่ติดขัด, เศรษฐกิจของประเทศ, หรือแม้แต่สุขภาพบางอย่างที่เสื่อมถอยไปตามวัย

นักคิดกลุ่มนี้จะสอนให้เรามุ่งความสนใจไปที่สิ่งที่เราควบคุมได้ และยอมรับในสิ่งที่ควบคุมไม่ได้ ตัวอย่างเช่น ถ้าเรากำลังทำงานที่ได้รับมอบหมายอย่างเต็มที่ แต่ลูกค้ากลับไม่พอใจ นั่นคือสิ่งที่เราควบคุมไม่ได้ แต่สิ่งที่เราควบคุมได้คือการที่เราได้พยายามอย่างเต็มที่แล้ว และการที่เราจะเรียนรู้จาก feedback นั้นไปปรับปรุงในครั้งต่อไป นี่คือการนำปรัชญามาใช้ในชีวิตการทำงานอย่างเป็นรูปธรรม

ภูมิปัญญาตะวันออก: เข้าใจความไม่เที่ยงและปล่อยวาง

หันมาดูที่ฝั่งตะวันออกกันบ้างนะครับ แนวคิดเรื่องการควบคุมได้หรือไม่ได้ก็เป็นรากฐานสำคัญในหลายๆ ภูมิปัญญา ไม่ว่าจะเป็นพุทธศาสนาหรือเต๋า แนวคิดเหล่านี้มักจะเน้นเรื่องของการเข้าใจธรรมชาติของสรรพสิ่งว่าล้วนเป็นอนิจจัง ไม่เที่ยงแท้ และการยึดติดในสิ่งที่เราควบคุมไม่ได้นั้นคือบ่อเกิดแห่งความทุกข์

ลองนึกถึงเรื่องการเงินดูนะครับ ในช่วงวิกฤตต้มยำกุ้งที่ผมเจอมา หลายคนสูญเสียทรัพย์สินไปจำนวนมาก เราควบคุมไม่ได้ว่าเศรษฐกิจจะฟุบลง แต่เราควบคุมได้ว่าเราจะปรับตัวอย่างไร จะยอมรับความจริงอย่างไร และจะเริ่มต้นวางแผนชีวิตใหม่ได้อย่างไร หรือในเรื่องของสุขภาพ เราควบคุมการเสื่อมของร่างกายไม่ได้ทั้งหมด แต่เราควบคุมการดูแลตัวเอง การออกกำลังกาย การเลือกรับประทานอาหารที่ดีได้ นี่คือการประยุกต์ใช้แนวคิดตะวันออกเพื่อให้ชีวิตมีความสมดุล

ปรัชญาตะวันออกสอนให้เรามองว่าทุกอย่างมีการเปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ การยึดมั่นถือมั่นในสิ่งใดสิ่งหนึ่งมากเกินไป จะทำให้เราทุกข์เมื่อสิ่งนั้นเปลี่ยนแปลงไปจากที่เราคาดหวัง การฝึกเจริญสติ การทำสมาธิ ก็เป็นเครื่องมือหนึ่งที่ช่วยให้เราอยู่กับปัจจุบัน และมองเห็นความจริงของสิ่งต่างๆ ได้อย่างชัดเจน ทำให้เราไม่ไปยึดติดกับผลลัพธ์ที่เราควบคุมไม่ได้

แง่คิดติดตัว: เลือกโฟกัสให้ถูกจุด

ท้ายที่สุดแล้ว ไม่ว่าจะเป็นปรัชญาจากซีกโลกไหน จุดร่วมสำคัญก็คือการสอนให้เรา 'เลือกโฟกัส' ให้ถูกจุดครับ ชีวิตของเราจะมีความสุขและสงบขึ้นมาก ถ้าเราสามารถแยกแยะได้อย่างชัดเจนว่าอะไรคือสิ่งที่เราต้องทุ่มเทแรงกายแรงใจไปจัดการ และอะไรคือสิ่งที่เราควรปล่อยวางและยอมรับ

มันอาจจะไม่ง่ายนักในตอนแรกนะครับ ที่จะฝึกฝนจิตใจให้มองเห็นและยอมรับในสิ่งที่ควบคุมไม่ได้ แต่การฝึกฝนอย่างสม่ำเสมอ เหมือนกับการไปวัดทำบุญที่เราตั้งใจไปทำความดี การดูแลครอบครัวที่เรารัก หรือการทำงานที่เราพยายามทำให้ดีที่สุด โดยไม่ยึดติดกับคำชื่นชมหรือคำตำหนิที่ไม่ใช่สาระสำคัญ จะช่วยให้เรามีพลังในการใช้ชีวิต และเผชิญหน้ากับทุกสถานการณ์ได้อย่างเข้มแข็งและมีสติครับ ลองนำแนวคิดนี้ไปปรับใช้ในชีวิตประจำวันของทุกท่านดูนะครับ ผมเชื่อว่ามันจะช่วยให้ชีวิตเรามีความสุขขึ้นอย่างแน่นอน